પતંજલિ યોગસૂત્ર - એક આચમન લેખાંક 2 અવરોધ

                                                     

                          પતંજલિ યોગસૂત્ર - એક આચમન    

                             લેખાંક 2                 અવરોધ   

       મહર્ષિ પતંજલિએ યોગસૂત્રના અધ્યાય સમાધિપાદમાં જણાવ્યું છે કે ચિત્તની વૃત્તોનો નિરોધ કરવો એટલે યોગ .योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः॥२॥   નિરોધ એટલે અટકાવવું.-રોકવું -અવરોધવું .માનવમન ખુબ ચંચળ છે. પ્રતિક્ષણ અવનવા વિચાર કરે- પોતાની વૃત્તિઓ ઘડે અને એ મુજબ જીવન વ્યવહાર કરે.એમાંય આજની ભૌતિક .જીવનશૈલી તો માણસને ક્યાંય લઇ જાય છે તેની માણસને પોતાને પણ ખબર નથી.ખુબ ઓછા લોકો પોતાના આધ્યાત્મિક કલ્યાણ માટે-,એક  ઉત્તમ માનવજીવન માટે વિચારે છે. અને જે વિચારે છે  તેમાંથી વિકસવાની દિશામાં ઓછા સંકલ્પબદ્ધ થાય છે.

     સમગ્ર સૃષ્ટિમાં તમામ પ્રાણીમાત્ર ખાય પીએ અને જીવે છે. એક માણસ જ એવું પ્રાણી છે જે વિચારી શકે કે હું મારાં  શું પરિવર્તન કરી શકું ? ' નર માંથી નારાયણ ' બનવાની સંકલ્પના આપણે માણસો જ કરી શકીએ  .ભગવાને માણસને બુદ્ધિ આપી જ એટલા માટે છે એટલે જ માણસ ઈશ્વરનું  શ્રેષ્ઠ સર્જન કહેવાય છે.પણ લાગે છે કે આપણી જીવનશૈલી  કે કારણે આપણું માનવત્વ આપણાથી જોજન દૂર જતું જાય છે.

      તેને માટે યોગમાર્ગનો પ્રારંભ કરવો જ પડે .અને પતંજલિ સૂત્રના ક્રમમાં જવાની દિશામાં જવું પડે.એટલે કે મનની -ચિત્તની વૃત્તિઓને નિરોધ એટલે કે અવરોધવી -રોકવી પડે.

      પતંજલિ  ચિત્તની વૃત્તિઓને પાંચ પ્રકારમાં  વિભાગે છે.

 प्रमाण विपर्यय विकल्प निद्रा स्मृतयः ॥ 6 ॥   ‘ પ્રમાણ ,વિપર્યાય  ,વિકલ્પ,નિંદ્રા અને સ્મૃતિ પ્રકારની ચિત્તવૃત્તિઓને પતંજલિએ રોકવાનોs છે.- તેનો નિરોધ કરવાનો છે..

            એને વિસ્તૃત રીતે સમજાવતાં કહે છે .प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ 7 ॥   પ્રમાણવૃત્તિના ત્રણ ભેદ છે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ,અનુમાન પ્રમાણ અને આગમ        

પ્રમાણ -.સામાન્ય અર્થમાં કહીએ તો જાતે જોયેલું તે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ, પરોક્ષ સાંભળેલું કે બાંધેલું તે અનુમાન પ્રમાણ,, અને કોઈ શાસ્ત્ર કે સંત મહાનુભાવ ના વચન પ્રેરિત તેવું આગમ  પ્રમાણ જે વૃત્તિ ઘડવામાં નિમિત્ત થયું હોય.

           વૃત્તિનો બીજો પ્રકાર તે વિપર્યય विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूप प्रतिष्ठम् ॥ 8 ॥ મૂળ વસ્તુને બીજા સ્વરૂપે ધરી લેવી, તેવા મિથ્યા જ્ઞાન ને વિપર્યાય કહે છે.  ત્રીજા પ્રકારની ચિત્તવૃત્તિ તે વિકલ્પવૃત્તિ  शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ 9 ॥  વાસ્તવમાં જેનું અસ્તિત્ત્વ ન હોય તેવા પદાર્થની ફક્ત શબ્દ આધારિત કલ્પના કરવાવાળી ચિત્તવૃત્તિ તે વિકલ્પ વૃત્તિ .

          ચોથી ચિત્તવૃત્તિ તે નિંદ્રા अभाव प्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥ 10 ॥  માણસને જે સમયે કોઈપણ વિષય નું જ્ઞાન નથી રહેતું તે સ્થિતિ તે નિંદ્રા ચિત્તવૃત્તિ.એટલે કે જ્યાં જ્ઞાનનો અભાવ જ હોય.. દરેક વ્યક્તિને પોતાની પૂર્વ  યાદગીરીઓ હોય જ .જયારે તે ચિત્તવૃત્તિનું સ્થાન  લે ત્યારે પતંજલિ કહે છે अनुभूत विषयासम्प्रमोषः स्मृतिः ॥ 11 ॥  ભિન્ન ભિન્ન  વિષયોના અનુભવો જે સંસ્કારોમાં પડેલા હોય તે કોઈ નિમિત્તથી વૃત્તિ સ્વરૂપ ધારણ કરે તે એટલે સ્મૃતિ ચિત્તવૃત્તિ..

         અલબત્ત મહર્ષિ  પતંજલિ એક બાબત સ્પષ્ટ  કરે છે કે તમામ ચિત્તવૃત્તિ ક્લિષ્ટ અને અક્લિષ્ટ એટલે કે દુઃખ આપનારી અને દુઃખ ન આપનારી  એમ બે ય પ્રકારની હોય છે

        બધી જ  ચિત્તવૃત્તિઓને  રોકવા-- નિરોધ કરવાના .મહર્ષિ બે ઉપાય સૂચવે છે.अभ्यास वैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ 12 ॥  અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય..

       સામાન્ય રીતે આપણે અભ્યાસ શબ્દને શિક્ષણ કે પાઠ્યપુસ્તક સુધી જ મર્યાદિત બનાવી દીધો છે .પરંતુ પાતંજલિજીએ તો પોતાના આ સૂત્રમાં અભ્યાસની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ કરી દીધી છે.तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ 13 ॥ સ્વભાવથી ચંચળ એવાં મનને સ્થિર કરવા માટે વારંવાર પ્રયાસ કરવો તેને અભ્યાસ કહેવાય.

         આગળના સૂત્રમાં તેઓ અભ્યાસના ઉત્તમ પરિણામની વિશ્વનીયતા પણ દર્શાવે છે. स तु दीर्घकाल नैरन्तर्य सत्कारासेवितो दृढभूमिः ॥ 14 ॥   તે અભ્યાસ લાંબા સમય સુધી ,નિરંતર ઉત્સાહપૂર્વક અને  સંપૂર્ણપણે  કરતા રહેવા આવે તો છેવટે પરિપક્વ - દૃઢ થાય છે.

          ચિત્તવૃત્તિને નિરોધવાના બીજા ઉપાય વૈરાગ્યનો અર્થ તેઓ આ રીતે કરે છે. दृष्टानुश्रविक विषय वितृष्णस्य वशीकारसञ्ज्ञा वैराग्यम् ॥ 15  જોયેલા કે સાંભળેલા વિષયોથી મન જયારે પર કે તૃષ્ણા રહિત થઇ જાય તેને વૈરાગ્ય કહે છે. એમાં પણ  तत्परं पुरुषख्याते-र्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ 16 ॥  પોતાના જ્ઞાન થી, પ્રકૃત્તિના ગુણોમાં તૃષ્ણાનો છેક અભાવ થઇ જાય તેને ઉત્તમ વૈરાગ્ય કહે છે.

         ચિત્તવૃત્તિને નિરોધ એટલે યોગ એ તો  મહર્ષિ પતંજલિની યોગની પ્રાથમિક વ્યાખ્યા છે.પણ કેવો યોગ ?  આગળના સૂત્રોમાં તે દર્શાવે છે.

वितर्क विचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रज्ञातः ॥ 17 ॥  વિતર્ક ,વિચાર ,આનંદ અને અસ્મિતા આ ચારેયના ચિત્તના સમાધાનને સંપ્રજ્ઞતા યોગ કહે છે.વળી भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ 19 ॥   સ્થૂળ શરીરના બંધન છૂટીને શરીરથી પર થવાના અભ્યાસમાં પ્રવીણ થઇ શકાય હોય તેવા યોગને ભવપ્રત્યય યોગ કહેવાય. તથા श्रद्धा वीर्य स्मृति समाधिप्रज्ञा पूर्वक इतरेषाम् ॥ 20 ॥ શ્રદ્ધા,વીર્ય,સ્મૃતિ,સમાધિ અને પ્રજ્ઞાની પણ યોગ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

         કોઈપણ ઉત્તમની પ્રાપ્તિ માટે પૂર્ણ સાધના આવશ્યક છે જ .પતંજલિ પણ નિર્દેશ કરીને સાધના સિદ્ધિની ખાતરી આપે છે. तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ 21 ॥  જેમની સાધના ત્તીવ્ર હોય તેમને યોગની સિદ્ધિ જલદી મળી જાય છે. ફરીથી મહાશ્રી યાદ અપાવે છે કે मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥ 22 ॥  સાધના સાધારણ,મધ્યમ કે અધિક હોય તો ત્તીવ્ર સંવેગવાળા યોગ સાધકોને સિદ્ધિ તરત મળી શકે.અહીં પતંજલિ સતત સાધનાનો વિશેષ આગ્રહ ખાસ સૂચવે છે.

         યોગની અંતિમ પ્રાપ્તિ  ઈશ્વર સમીપની છે એટલે કેન્દ્રમાં ઈશ્વર રાખીને આ સૂત્ર સંકેત આપે છે. એટલે ઈશ્વર પ્રત્યે પૂર્ણ શ્રદ્ધા પૂર્વશરત છે..ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥ 23 ॥  ઈશ્વરની શરણાગતિને ઈશ્વર પ્રણિધાન કહેવાય આપણે સહુ  મંદિરમાં કે મૂર્તિમાં જોઈએ છીએ તેને ઈશ્વર તરીકે જોઈએ છીએ પરંતુ યોગસૂત્રના રચયિતા પતંજલિ તો કહે છે क्लेश कर्म विपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ 24 ॥  અર્થાત જે  કર્મ,ક્લેશ ,વિપાક  [કર્મનું ફળ } અને આશયના સંબંધોથી રહિત તથા પુરુષોમાં ઉત્તમ છે તે ઈશ્વર છે. स एषः पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ 26 ॥  અને એ ઈશ્વર તો પૂર્વે થઇ ગયેલા સહુના ગુરુ છે  કાળ તેને સ્પર્શી શકતો નથી કે નાશ પણ કરી શકતો નથી.

         દરેક શુભકાર્ય કે પવિત્ર કાર્યના પ્રારંભે ૐ કારણે આપણે સહુ પ્રાધાન્ય  આપીએ છીએ. .અહીં પતંજલિ પણ ઈશ્વરની ઓળખ એ રીતે જ આપે છે.तस्य वाचकः प्रणवः ॥ 27 ॥  ૐ કર એ ઈશ્વરનું નામ છે. એટલે જ तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ 28 ॥   જે ૐ કારણ જાપ અને ચિંતન મનન કરે તેમને યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

         અને પતંજલિજી  કહે છે .ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥ 29 ॥   અને એ પ્રકારના અભ્યાસથી બધા પ્રકારના વિઘ્નો દૂર થાય છે.અને સહજમાં કૈવલ્ય દશા પ્રાપ્ત થાય છે. પણ પ્રતિક્ષણ ચંચળ માનવમનની ચિત્તવૃત્તિઓ કઈ આપોઆપ રોકાઈ કે અવરોધાય જાય ખરી ?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

પતંજલિ યોગસૂત્ર -એક આચમન - ચિત્તવૃત્તિ

                                        

                          પતંજલિ યોગસૂત્ર -એક આચમન 

                                             ચિત્તવૃત્તિ

       s સામાન્ય રીતે આપણે સહુ  યોગનો અર્થ આસનો અને પ્રાણાયામ એટલો જ કરીએ છીએ પરંતું યોગ એટલે તો  युज्यते अनेना इति योगः –‘ યોગ એટલે જે જોડે ‘કોની સાથે જોડાવાનું ? માણસ એ  ઈશ્વરનું સમગ્ર પ્રાણિસૃષ્ટિમાં શ્રેષ્ઠ સર્જન છે.અહીં જોડાવાની વાત ચૈતન્ય સાથે જોડાવાની વાત છે. ઉપનિષદ તો એમ કહે છે  ' अहं ब्रह्मास्मि –‘  હું પોતે જ બ્રહ્મ [ ઈશ્વર } છું.' પણ આપણે -માણસ જાત આપણું મૂલ્ય ઓછું આંકીએ છીએ અને રૂઢિગત જીવ્યા કરીએ છીએ..એવાં એવાં અનેક ઉદાહરણો મળી આવે છે  જેમણે ખુબ ઉચ્ચ કોટિની આધ્યાત્મિકતા  પ્રાપ્ત કરી હોય અને ઈશ્વર સન્મુખ પહોંચ્યા હોય. યોગ  એનું એક ઉત્તમ સાધન છે.

           હજારો વર્ષ પહેલાંથી યોગમય જીવન એ માનવજીવનનો આદર્શ રહ્યો છે.વેદ,ઉપનિષદો ,શ્રીમદ ભગવદગીતા અને બીજા અનેક ગ્રંથોએ યોગ વિચાર આપ્યો છે.શ્રી કૃષ્ણએ ગીતાજીમાં  દરેક અધ્યાયમાં યોગ સંદેશ આપ્યો છે .' योग: कर्मसु कौशलम् ' અને "समत्वं योग उच्यते" જેવાં શ્લોકમાં અનેક  યોગદૃષ્ટિ આપી છે.

            કથોપનિષદમાં યોગની વ્યાખ્યા કરતાં કહેવાયું છે કે ‘તામ યોગમિતિ મન્યન્તે સ્થિરાનિમિન્દ્રિય ધારનામ.’ ભાવાર્થ - યોગ એટલે ઇન્દ્રિયોનું  બહારથી આત્મા તરફ લઈ જવું.

           છ  ભાગમાં લખાયેલા પ્રાચીન ગ્રંથ યોગ વસિષ્ઠના છઠ્ઠા ભાગમાં યોગની વ્યાખ્યા કરતાં કહેવાયું છે કે ‘મનહ પ્રશમનાહ ઉપાયાહ યોગ ઇત્યાનિદિયતે’. ભાવાર્થ -મનને સમજીને આવડતપૂર્વક શાંત કરે અને ઉચ્ચ દિશામાં લઇ જાય તે યોગ .s

            મહર્ષિ પતંજલિએ આ બધાના સારરૂપ  196 સૂત્રો આપ્યા. પ્રત્યેક સૂત્ર માળાના એક મણકા જેવું છે. જે વ્યક્તિ એક એક સૂત્રને જીવનમાં ચરિતાર્થ કરવાનો પ્રયત્ન કરે તે ચૈતન્યને પ્રાપ્ત કરવાની દિશામાં ગતિ કરે છે.' પતંજલિ સૂત્ર 'માં ચાર પ્રકરણ { અધ્યાય } છે.સાધનપાદ ,સમાધિપાદ ,વિભૂતિપાદ અને કૈવલ્યપાદ

            સાધનપદમા  મહર્ષિએ. પહેલા સૂત્રમાં યોગની વ્યાખ્યા કરી અને બીજાં સૂત્રમાં ચિત્તશુદ્ધિની વાતનો પ્રારંભ કર્યો છે. थ योगानुशासनम् ॥ 1 ॥

હવે યોગમાર્ગના વિચારની શરૂઆત કરીએ.  योगश्चित्तवृत्ति निरोधः ॥ 2 ॥

‘ ચિત્તની વૃત્તિઓના નોરોધને અથવા ચિત્તવૃત્તિઓ સંપૂર્ણ રોકાઈ જાય તેને યોગ કહે છે.’

             ચિત્ત એટલે આપણું મન.જો અને જયારે મન જ  આપણને જે સૂચવે તેમ આપણે કરીએ છીએ.ગુજરાતીમાં 'મન હોય તો માળવે જવાય 'ની કહેવત સો ટકા સાચી છે.શ્રી કૃષ્ણએ ગીતાજીમાં કહ્યું કે ' બંધન અને મોક્ષની કારણ કેવળ મન જ છે.સહજ રીતે વિચાર,દૃષ્ટિ ,શ્રવણ વગેરે સાથે જોડાય એટલે આપણા  મનભાઈ સક્રિય થઇ જાય.

          જો મન યોગ્ય દિશામાં લઇ જાય તો માણસ ધારે તે મેળવી શકે .અને એટલે જ પતંજલિએ શરૂઆતમાં જ ચિત્તશુદ્ધિને પ્રાધાન્ય આપ્યું છે.

            ચિત્તવૃત્તિ  એટલે મનમાં ઉદ્ભવતી વૃત્તિઓ .'વૃત્તિ' શબ્દનો અર્થ મુખ્યત્વે સ્વભાવ, મનનું વલણ, દાનત કે ચિત્તમાં ઊઠતો વિચાર થાય છે.. મનોવિજ્ઞાન કે આધ્યાત્મિકત : અનુસાર મનની સ્થિતિ, લાગણી, કે સ્વભાવ (દા.ત., સાત્વિક કે રાજસિક વૃત્તિ)..

            પતંજલિ સ્પષ્ટ કહે છે   तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ 3 ॥  वृत्ति सारूप्यमितरत्र ॥ 4 ॥  - ‘ યોગસાધના દ્વારા  ચિત્તની પોતાની મૂળ વૃત્તિઓનો નિરોધ ન થાય ત્યાં સુધી s આત્મા પોતાના ચિત્તની બ્રૂત્તિઓના જેવું રૂપ ધારણ કરે છે.  જો આ વૃત્તિઓને રોકવામાં ન આવે તો માણસ જેવો હોય તેવો જ રહે છે.

           કેવી હોય માણસ ની વૃત્તિઓ   sवृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः ॥ 5 ॥

ચિત્તની વૃત્તિઓ પાંચ પ્રકારની હોય છે તથા દરેક વૃત્તિના ક્લિષ્ટ { દુઃખ આપનારી } અને અક્લિષ્ટ { દુઃખ ન આપનારી }  એમ બે ભેદ હોય છે.

એમણે વૃત્તિનું વિશ્લેષણ પણ કરી બતાવ્યું છે  प्रमाण विपर्यय विकल्प निद्रा स्मृतयः ॥ 6 ॥ (તે પાંચ વૃત્તિઓ છે:) પ્રમાણ, વિપર્યય, વિકલ્પ, નિદ્રા અને સ્મૃતિ.       

           મહર્ષિ આગળના સૂત્રોમાં તે વૃત્તિની પણ સમજણ આપે છે પ્રમાણના ત્રણ ભેદ છે प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ 7 ॥-પ્રત્યક્ષ ,અનુમાન અને આગમ મન ,બુદ્ધિ કે ઇન્દ્રિયથી જોઈ  કે અનુભવી હોય તે  પ્રત્યક્ષ ,જેની ધારણા અપ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે થાતે અનુમાન અને કોઈ  શાસ્ત્ર ,સંત કે મહાનુભાવના વિધાન કે વિચારથી અપનાવાય તે આગમ વૃત્તિ અલબત્ત આ ત્રણેય પ્રમાણમાં પણ ક્લિષ્ટ અને અક્લિષ્ટ ભેદ તો હોય જ .     

            विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूप प्रतिष्ठम् ॥ 8 ॥ કોઈ  વસ્તુના મૂળ સ્વરૂપને ન સમજીને બીજી વસ્તુ સમજી લેવી  તેવા મિથ્યા જ્ઞાનને વિપર્યય કહે છે . शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ 9 ॥ વાસ્તવમાં જેનું અસ્તિત્ત્વ જ ન હોય અને ફક્ત શબ્દના  આધાર પર કલ્પના કરવા  વાળી ચિત્તની વૃત્તિને વિકલ્પ  વૃત્તિ કહે છે  अभाव प्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥ 10 ॥ માણસને જે વખતે કોઈ જ વિષયનું જ્ઞાન  રહેતું   નથી ફક્ત જ્ઞાનના અભાવની પ્રતીતિ થાય છે તેને તે ચિત્તવૃત્તિને નિંદ્રા કહે છે. अनुभूत विषयासम्प्रमोषः स्मृतिः ॥ 11 ॥

જુદી જુદી વૃત્તિઓ દ્વારા અનુભવાયેલા વિષયોના સંસ્કાર ચિત્તમાં  પડેલા હોય જે  કોઈ નિમિત્તને લીધે ફરી જાગૃત થાય કે પ્રગટ થાય તેને સ્મૃતિ કહે છે.